Yeni Bir İmparatorluk Çağı

Tarih boyunca büyük güçler, dönemlerinin en değerli kaynağını kontrol ederek egemenliklerini pekiştirmiştir. Roma toprak istedi, İngiltere deniz yollarını, Soğuk Savaş dönemi süper güçleri ise nükleer üstünlüğü. 21. yüzyılda bu kaynak petroldür ve bu kaynağın efendisi olmak isteyen güç, Amerika Birleşik Devletleri’dir.

Donald Trump, bu oyunun en açık sözlü ve en pervasız oyuncusu olarak sahneye çıkmıştır. Diplomatik nezaket maskesini bir kenara bırakarak dünyaya şunu söylemiştir: “Amerika’nın çıkarları, her şeyin önündedir.”

Grönland: Buz Altındaki Hazine

Her şey aslında Grönland ile başladı.

Danimarkalı yönetimi altındaki bu devasa ada, uzun süredir dünyanın en zengin keşfedilmemiş doğal kaynak rezervlerinden birini barındırdığı düşünülmektedir. Nadir toprak mineralleri, doğalgaz ve petrol… Üstelik buzulların erimesiyle birlikte açılan Kuzey Kutbu deniz yolları, Grönland’ı jeopolitik açıdan eşsiz bir stratejik konum haline getirmektedir.

Trump’ın Grönland’a olan iştahı, pek çok çevrede şaka ya da abartı olarak karşılandı. Oysa bu talep, 21. yüzyıl kaynak savaşlarının ilk ve en sembolik ilanıydı. Washington, ne istediğini ve bunun için ne kadar ileri gidebileceğini açıkça ortaya koyuyordu.

Venezuela: İlk Operasyonel Hamle

Grönland bir talep olarak kaldıysa, Venezuela somut bir eylem oldu.

Dünyanın kanıtlanmış en büyük ham petrol rezervlerine sahip ülkesi olmasına rağmen Nicolás Maduro yönetiminde ekonomik çöküşe sürüklenen Venezuela, Trump için hem kolay bir hedef hem de büyük bir ödüldü. ABD koordineli bir operasyonla Maduro’yu iktidardan düşürdü ve ülkenin enerji altyapısı üzerindeki kontrolü Washington yanlısı bir yönetime devretti.

Bu hamle yalnızca jeopolitik bir zafer değildi. Dünyanın en zengin petrol coğrafyalarından birini, küresel enerji piyasalarının tam ortasına yerleştirmek anlamına geliyordu.

İran: En Kanlı Hesaplaşma

Venezuela hamlesi henüz soğumamışken Trump yönetimi, çok daha büyük ve çok daha tehlikeli bir adım attı: İran.

Onlarca yıldır ABD ile gerilim içinde olan İran rejimi, kapsamlı bir askeri operasyonla hedef alındı. Rejimin tüm üst yönetim kademesi bu saldırılarda hayatını kaybetti. Ancak bir rejimi yok etmek, savaşı bitirmek demek değildi. ABD bugün hâlâ İran’a karşı aktif bir savaş sürdürmektedir.

İran’ın neden bu kadar kritik olduğu sorusu, coğrafyadan çok ekonomiyle ilgilidir. Hürmüz Boğazı üzerinden dünya petrol ticaretinin yaklaşık yüzde otuzu geçmektedir. İran bu boğaza hâkimdir. Bu hâkimiyeti kırmak, küresel enerji akışını Washington’ın eline teslim etmek demektir.

Petrodolar: Her Şeyin Asıl Nedeni

Tüm bu hamlelerin arka planında tek bir gerçek yatmaktadır: Petrodolar sistemi.

1970’lerin başında kurulan bu sistem, dünya petrol ticaretinin Amerikan doları üzerinden yürütülmesini esas almaktadır. Bu sistemin sürmesi için büyük Arap petrol üreticileri, petrol gelirlerinin önemli bir bölümünü ABD devlet tahvillerine yatırmaktadır. Böylece dolar, yalnızca bir para birimi olmaktan çıkar; küresel ticaretin zorunlu aracı hâline gelir ve ABD bu konumdan muazzam bir ekonomik ayrıcalık devşirir.

Sisteme meydan okuyanların akıbeti ise tarihin en çarpıcı derslerinden birini oluşturmaktadır.

Irak lideri Saddam Hüseyin, petrol satışlarını dolardan avroya çevirmeye başladığında, üzerine “kitle imha silahları” damgası vuruldu ve ülkesi işgale uğradı. Libya lideri Muammer Kaddafi, tüm Afrika için ortak bir altın para birimi kurmayı planladığında, iktidarı devrildi ve canından oldu. Bu örnekler birer tesadüf değildir; petrodolar sistemine başkaldırının yazılı olmayan bedel listesidir.

Son yüzyılda ticarette dolar kullanmayan ülkelerin başlarına hiç iyi şeyler gelmemiştir. Bu bir önyargı değil, tarihsel bir örüntüdür.

BRICS: Sisteme Karşı İttifak

İşte tam da bu noktada BRICS devreye girmektedir.

Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika’nın kurduğu bu blok, petrodolar sistemine karşı en organize meydan okumayı temsil etmektedir. BRICS ülkeleri, ikili ticaretlerini giderek artan biçimde dolar dışı para birimleriyle gerçekleştirmekte; ortak bir ödeme sistemi ve hatta ortak bir para birimi tartışmaları yürütmektedir.

Washington bu gelişmeyi varoluşsal bir tehdit olarak görmektedir. BRICS’in başarıya ulaşması demek, doların rezerv para statüsünü yitirmesi demektir. Bu ise ABD’nin dünyaya borç para bulma kapasitesinin, askeri harcamalarını finanse etme gücünün ve küresel ekonomik tahakkümünün çöküşü anlamına gelir.

Bu yüzden BRICS ülkeleri, Trump’ın büyük stratejisinde özellikle Rusya ve Çin cephesi, birincil uzun vadeli hedef konumundadır.

Çin ve Rusya Bloğunu Kıskaca Almak

Trump’ın enerji hamlelerinin bir diğer kritik boyutu, büyük rakipleri Çin ve Rusya’ya yönelik stratejik hesaptır.

Çin, enerji ithalatında büyük ölçüde dışa bağımlıdır. Ortadoğu ve Afrika’dan akan petrolün kesilmesi ya da fiyatlandırılmasının Washington’ın kontrolüne girmesi, Pekin’in ekonomik büyüme motoru için ciddi bir tehdit oluşturur. Rusya ise kendi petrol ve doğalgaz ihracatı üzerinden küresel güç denklemi kurmaktadır. Bu ülkelerin enerji kaynaklarına ya da müşteri pazarlarına erişimini kısıtlamak, onları diplomatik masaya zayıf taraf olarak oturmaya zorlamaktır.

Venezüella, İran ve potansiyel olarak Küba ile Afrika; bu coğrafyaların her biri aynı zamanda Çin’in enerji yatırımlarının yoğun olduğu bölgelerdir. Buradaki hakimiyet değişikliği, Pekin’in küresel enerji stratejisine doğrudan bir darbe niteliği taşımaktadır.

Sıradaki Sahneler: Küba, Afrika ve Ötesi

Savaş İran’da sürerken Trump’ın radarında iki yeni coğrafya belirmiştir.

Küba, onlarca yıllık ambargoya rağmen stratejik değerini korumaktadır. Karayipler’deki konumu, keşfedilmemiş denizaltı kaynakları ve potansiyel askeri üs değeri, adayı Washington için vazgeçilmez kılmaktadır.

Afrika ise bu denklemin en büyük bilinmeyenidir. Nijerya, Angola, Libya, Mozambik ve yeni keşfedilen Doğu Afrika rezervleriyle kıta, 21. yüzyılın en büyük enerji savaş alanına dönüşmektedir. Üstelik Çin, Afrika’ya onlarca yıldır yatırım yaparak derin bağlar kurmuştur. Bu coğrafyada nüfuz kazanmak, aynı zamanda Pekin’in kıtadaki ekononik genişlemesini frenlemek anlamına gelir.

Bugün İran, yarın Küba, ertesi yıl belki Grönland… Bu bir kargaşa değil, metodolojik bir haritadır.

Türkiye Bu Oyunun Neresinde Olmalı?

Ve işte asıl soru bu.

Türkiye, bu büyük oyunun tam ortasında duran nadir ülkelerden biridir. Coğrafi konumu itibarıyla Doğu ile Batı, Kuzey ile Güney arasındaki en kritik köprü noktasında yer almaktadır. Boğazlar üzerindeki egemenlik, Ortadoğu’ya ve Kafkasya’ya olan yakınlık, NATO üyeliği ve aynı zamanda BRICS’e tam üyelik için yürütülen süreç… Türkiye, sahneye hangi rolde çıkacağına henüz karar vermemiş bir aktör görünümündedir.

Bu muğlaklık hem bir zafiyet hem de bir fırsattır.

Türkiye’nin izlemesi gereken strateji şudur:

Birincisi, bağımsız enerji diplomasisi. Türkiye enerji koridoru olma özelliğini güçlendirmeli; TANAP, TürkAkım ve diğer boru hattı projeleriyle hem Batı hem Doğu bloğu için vazgeçilmez bir transit merkeze dönüşmelidir.

İkincisi, çok taraflı denge politikası. Ne tamamen Batı kampına kapanmak ne de BRICS’e angaje olmak. Türkiye’nin gücü, her iki bloğa da müzakere masasında güvenilir bir ortak olarak görünmesinden kaynaklanmaktadır. Bu denge, zaman zaman eleştirilse de stratejik açıdan büyük bir serbestiyet alanı yaratmaktadır.

Üçüncüsü, Afrika ve Orta Asya açılımını derinleştirmek. Türkiye’nin bu coğrafyalardaki nüfuzu, büyük güçler arasındaki rekabette önemli bir koz haline gelebilir. TİKA, Maarif Vakfı ve savunma sanayii işbirlikleri bu zemini şimdiden hazırlamaktadır.

Dördüncüsü, enerji bağımlılığını azaltmak. Türkiye net enerji ithalatçısı olduğu sürece bu savaşlarda tam anlamıyla bağımsız bir dış politika yürütmesi son derece güçtür. Yenilenebilir enerji, nükleer kapasite ve yerli kaynakların geliştirilmesi, dış politika özerkliğinin ekonomik altyapısını oluşturmaktadır.

Sonuç: Dünyayı Doğru Okumak

21. yüzyılda barış, iyiniyet sayesinde değil; güç dengeleri sayesinde korunmaktadır. Enerji kaynaklarını kontrol eden ülkeler, ticaret yollarını belirleyecek; ticaret yollarını belirleyenler, para birimlerini dayatacak; para birimlerini dayatanlar ise dünya düzenini yazacaktır.

Trump bu oyunu herkesten daha açık oynamaktadır. Kaba, doğrudan ve hesap soran bir dille. Bu üslup şok yaratabilir; ama stratejinin özü yeni değildir. Saddam’ın idamından Kaddafi’nin düşüşüne kadar uzanan bu çizgi, Trump’ın adıyla değil, ABD’nin çıkarlarıyla yazılmıştır.

Dünyayı doğru okumak için şunu anlamak yeterlidir: Bu bir ideoloji savaşı değil, enerji ve para savaşıdır. Ve bu savaşta tarafsız kalmak, zayıflık değil; ustalıklı oynandığında en büyük strateji olabilir.

Türkiye’nin elinde bu stratejiyi oynayacak tüm araçlar mevcuttur. Mesele, doğru anda, doğru masada, doğru hamleyi yapmaktır.

Bu makale jeopolitik bir yorum ve analiz çerçevesinde kaleme alınmıştır.